7.4 C
Uzice
април 12, 2019
FOTO RAZGLEDNICA UŽIČKE VESTI

Od prve srpske štamparije preko zaborava do obnove: Manastir Rujan

Na listi obnovljenih manastira u novije doba  u zapadnoj Srbiji pored Uvca, Dubrave, Sv. Joakima i Ane nalazi se i manastir Rujno, najbliži Užicu, koji je nakon osvećenja temelja (24. oktobra)  i početka gradnje 2004., završen 2007 godine. Dva od ova tri koje smo nabrojali (Uvac i Sv. Joakim i Ana) obnovljeni su na inicijativu Narodnog muzeja Užice, u obnavljenje Dubrave uključio se Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, a ponovnu izgradnju manastira Rujan inicirala je Eparhija Žička. Vladika Hrizostom koji je bio na čelu Eparhije Žičke u doba izgradnje manastira, nakon upokojenja, pokopan je, po sopstvenoj želji, u porti manastira Rujno. Autori projekta novog hrama su arhitekta Aleksandar Čarapić i građevinski inženjer Vladimir Radosavljević, a ikonostas i zgradu konaka projektovao je arhitekta Dimitrije Marinković. Idejno rešenje manastira dao je slikar i grafičar iz Beograda, Veljko Mihailović. Početkom izgradnje manastira rukovodio je protojerej stavrofor Dodić iz užičke Crkvene opštine, da bi kasnije taj zadatak na sebe preuzeo protojerej stavrofor Zoran Janković, starešina hrama Svetog Đorđa iz Užica. Konak je osveštan maja 2006. i njegov prvi stanovnik bio je vladika Hrizostom. Novi manastir je od onog koji je postojao do početka XVI veka kada je srušen preuzeo je patronat Svetog Đorđa. Hram je izgrađen nedaleko od mesta gde su bili temelji manastira porušenog u prvoj polovini XVI veka i koji su potopljeni izgradnjom veštačke akumulacije na Vrutcima 1984. godine.

Veruje se  da je Rujan dobio naziv po biljci ruj koja je u neposrednoj blizini, a priča se i da je  duž kanjona Đetinje rasla u izobilju. Manastir je spolja obložen pločama crvene boje te je tako zadržao simboliku toponima po kome nosi ime. U toku istorije, Vrutci pamte i trg Rujno na kome se nalazilo veliki pijac koji su rado posećivali Dubrovčani. Iz tog perioda se pominje Vukić Drmanović iz rujanske nahije koji je za jednog primorskog trgovca skupljao vosak, a od njega uzimao srebrne čaše i drugu robu. Ovde se mogao naći i crvac, po kome je vrutačka pijaca bila poznata, a radi se o prahu crvene boje koji se dobijao od sušenih i istucanih vaši (košinel) koje su prikupljane sa hrastove kore. Život tadašnjih Vrutaka ispisao je istoričar Bogumil Hrabak (1924-2010) u delu „Trg Rujno u oblasti Užica u XV veku“.

Pisani podaci  o ktitoru, graditelju i godini kada je podignut prvobitni manastir Rujno za sada ne postoje. Pretpostavlja se da je podignut početkom XV veka, a ono zbog čega je i danas, u najširoj javnosti poznat, je prva štamparija u Srbiji koja je u njemu osnovana. Radi se o primitivnom i tada jedino mogućem načinu štampe u duborezu. Ovaj  štamparski poduhvat u Srbiji se desio nepunih sto godina nakon što je u Gutembergovoj štampariji izašao prvi primerak štampane Biblije (1455.), prve štampane knjige u svetu.

Monah Teodosije ovde je štampao četvorojevanđelje tako što je rezbario slova u drvetu, slagao ih u drveni ram i tako otiskivao na papiru. Za ovaj poduhvat koristio je jedan kalup i dve boje, pa je na kalup najpre nanosio crnu boju, da bi nakon nanošenja otiska ram morao biti opran pre nanošenje crvene boje. Rujansko četvrorojevanđelje je prva srpska štampana knjiga. Moguće je da je do Teodosija i Rujna ova ideja došla od putnika, trgovaca ili monaha sa Cetinja, a odatle iz Venecije. Naime, prva štampana knjiga na prostorima Balkana otisnuta je u Cetinjskoj štampariji u tamošnjem manastiru 1493/94 godine. Rujansko četvorojevanđelje  je  štampano na venecijanskom papiru (koju je monah verovatno nabavio posredno, preko trgovaca), na šta nam ukazuje vodeni znak- kardinalski šešir.  Ne zna se tačno ni koliko je primeraka četvorojevanđelja odštampao monah Teodosije, ali se tvrdi da ih je bilo najmanje četiri, od kojih je jedan posedovala Narodna biblioteka Srbije i koji je, osim 92 strane koje se sada nalaze u biblioteci SANU, izgoreo prilikom bombardovanje biblioteke 1941. godine, kada je uništen ceo knjižni fond ove srpske institucije kulture. Delovi se čuvaju u Muzeju primenjene umetnosti- jevanđelјe po Luki (kvaternion 24. list 8b) i jevanđelјe po Jovanu (kvaternion 29. list 8b). Drugi primerak, skoro celovit, sa 296 očuvanih strana, nalazi se u Državnoj biblioteci u Sankt Peterburgu. Treći,  i jedini celovit primerak, sa trista strana, nalazi se u Državnoj biblioteci u Pragu u okviru Šafarikove zbirke.

Po volјi Oca, po zapovesti Sina i naklonosti Svetog Duha, i pomoći Boga koga slavimo u Trojici, i prečiste Vladičice Majke Nјegove i naše, Bogorodice, napisana je ova božanska knjiga godine 7045. u manastiru koji se zove Rujanski, pod potkrilјem planine koja se zove Ponikve, na reci koja se zove Beaska, na selu koje se Vrutci, pri hramu Svetoga i slavnoga Velikomučenika i Pobedonosca Hristova Georgija. Trudio sam se o ovome ja grešni, ubogi umom, a bogati grehom, u Hristu sluga, monah Teodosije…“- napisao je monah Teodosije u kolofonu[1] Rujanskog četvorojevanđelja.

Takođe je  u kolofonu upisao da je knjiga štamapna 7045. godine, a ukoliko se vizantijski način računanja vremena preračuna na naš znači da je knjiga štampana 1536/37 godine ( vizantijska 7045. godina počinje 1. septembra 1536. a završava se avgusta 1537. godine).

Rujanska štamparija, kao i manastir, nisu dugo opstali budući da su nedugo potom Turci su upali u manastir, uništili štampariju i porušili manastir. U istom naletu Turaka postradali su i drugi veći manastiri u zapadnoj Srbiji. Monasi iz rujanskog manastira uputili su se ka Rači, tada najvećem našem manastiru u okolini i pretpostavlja se da su uticali na formiranje račanske prepisivačke škole. Potom su burna istorijska vremena, naročito Velika seoba kada je dobar deo Srbije ostao bez pravoslavnog življa koje se povuklo na sever, učinila da se negdašnji manastir zaboravi. Godine 1858. Stojan Obradović u delu Opisanije okružja užičkog zabeležio je da je našao ostatke hrama, uz opis: da „znamenija slavnog toga monastira sad nikakva drugoga nema, osim kamena svete trpeze, koji kao jedini svedok svete crkve svoje mesto čuva.”. Vuk Karadžić je takođe opisao ruševine i pomenuo vidljivi stub časne trpeze, ali dodaje još nekoliko detalja: „Govori se da je taj monastir veličanstevno ozidan i ukrašen bio. Stubovi po 2 i 3 fata dugački, okrugli i aršin debeli od finog crvenog mermera nalaze se sada u Užicu u glavnoj turskoj školi-medresi koji se spomena radi čuvaju…“

Za stubove koje Vuk Karadžić pominje veruje se da su doneti iz okoline Bioske i da su za gradnju manastira uzeti sa ostataka nekadašnje rimske građevine. Ne postoje nikakvi dokazi da je zaista tako bilo, ali se zna sudbina nekoliko njih od kada su ih Turci premestili u Užice. Dva stuba su dugo bila položena u današnji parkovski prostor isped Prve osnovne škole ( nekadašnja škola u Donjoj čaršiji). Kasnije su ugrađeni kao osnovni stubovi koji su držali nadstrešnicu ispred glavnog ulaza u školu. Prilikom kasnije prepravke škole jedan od njih je uzidan u školskom ulazu, a za drugi je po pričama, bio uzidan u kuću profesora Konstantina Perovića da bi odatle, tokom izgradnje manastira bio premešten tamo gde pripada: u manastir Rujno. Deo jednog stuba, onog koji je uzidan u Prvu osnovnu školu, ugrađen je u javnu česmu na Rakijskom pijacu.

Sve do izgradnje akumulacije 1984. godine ostaci manastira mogli su se videti iz voza na relaciji pruge uskog koloseka do Kremana.

Arhitektura

Manastirski kompleks čine katolikon, zvonik koji se nalazi sa njegove severozapadne strane, prodavnica, konaci na zapadu i nekoliko pomoćnih objekata.

Bazilikalni plan crkve ogleda se i u spolјašnjem izgledu manastira, koji je  obložen crvenkastim kamenom – tako da spolјašnjost podseća na ruj, bilјku kojom je obrastao kanjon reke Đetinje, i po kojoj je verovatno nastao toponim Rujno. Brodove crkve razdvajaju kolonade mermernih stubova (smenjuju se sledećim redom: pilastar-stub-pilastar), čiji su kapiteli ukrašeni ornamentima. Kleristorij je probijen nizom monofora, zahvalјujući kojima je, pored mnoštva otvora na bočnim zidovima unutrašnjost manastira veoma dobro osvetlјena.

Zona sokla izvedena je od sivog kamena sa malternim spojnicama. Iznad nje se uzdižu crvene fasadne površi. Samo su centralni deo zapadne fasade, ugaoni pilastri, potkrovni dvostruki venac i okviri prozora izrađeni od sige.

Na ulazu u manastir nalazi se trem do koga se dolazi stepeništem. Mermerni pod ukrašen je isprepletanim floralnim ornamentima. Priprata je natkrivena zasebnim svodom, nižim u odnosu na svod naosa od koga je  odvojena pilastrima. Na vrhu zapadne fasade priprate i zapadne fasade centralnog broda naosa nalaze se dekorativne rozete.

U manastirskom kompleksu pored zvonika postavlјen je i spomenik posvećen monahu Teodosiju i koji je postavljen angažovanjem nekadašnjeg direktora “Službenog glasnika” Slobodana Gavrilovića.

Crkva nije živopisana. Na ikonostasu od sivo- belog mermera, nalaze se scene Blagovesti Bogorodici na carskim dverima pored kojih su Bogorodica sa malim Hristom (severno) i Hristos (južno). Oltarska polukružna apsida  okruena je apsidiolama protezisa i đakonikona, koje su niže u odnosu na glavnu. Po jedna monofora nalazi se na apsidiolama a čak tri na apsidi oltara.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović.

Terenski rad u manastiru Rujan realizovan uz blagoslov igumana Teodosija.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Pojašnjenja:

[1]  Kolofon- beleška izdavača na zadnjoj strani, obično starijih, knjiga koja se odnosila na osnovne podatke: štampariju, godinu kad je štampana, zabelešku o autoru i sl.

Izvor:pasaz.rs/Milunka Nikolić/naslovna fotografija:Miloš Karaklić

Podeli članak

Komentari

NAJNOVIJE VESTI

Odbornici Sns Užice: „Štitićemo institucije od nasilja koje propagira tzv. Savez za Srbiju“

Oglasna Tabla

Javni konkurs za dodelu sredstava iz budžeta opštine Čajetina

Oglasna Tabla

Uhapšen lekar u Prijepolju

Oglasna Tabla