Home / FOTO RAZGLEDNICA / Skrovita crkva nadomak Užica sa izuzetnim živopisom

Skrovita crkva nadomak Užica sa izuzetnim živopisom

Skromna građevina ispod puta stopljena sa prirodnim ambijentom, crkva Svetog arhangela Gavrila u Staparima, slučajnim prolaznicima ovim krajem možda bi upala u oko samo po zvoniku u porti crkve. Unutrašnjost, međutim totalno odudara od spoljnog izgleda građevine jednostavnih linija, okrečene u belo, budući da pokazuje raskošan talenat Dimitrija Posnikovića  koji je sa Milijom Maksimović oslikao crkvu 1851/ 52 godine. Do ove crke udaljene nešto više od 10 km od Užica u pravcu Bajine Bašte stiže se skretanjem na raskrsnici za Biosku i dalje, Mokru Goru. Put do crkve vidno je obeležen tablama.

Ovaj spomenik kulture od velikog značaja, kako je kategorisana u Zavodu za zaštitu spomenika, na većini mesta kao godinu nastanka ima upisanu 1821. godinu. Pisanih podataka o njenoj istoriji nema mnogo a i to malo je u fragmentima. Iz posrednih izvora kao što je “Putešestvije po Srbiji” Vuka Stefanovića Karadžića može se pročitati da crkva izgrađena godinu ranije, odnosno 1820. Vuk je ovaj deo užičkog kraja posetio 1826. godne. Takođe, kaže da je crkva nastala na mestu starije bogomolje koju su Turci spalili i do temelja razrušili, verovatno u vreme Kočine krajine. Nova crkva, po njegovom pisanju, podignuta je zaslugom kneza Jovana Mićića i kneza Sredoja Arsenijevića. Prvi sveštenici koju su služili u crkvi bili su Sava Trifunović iz Stapara i Filip Zaharić iz Kremana.

Ako je ovo tačno onda se pobija verovanje koje je publikovano ne velikom broju mesta o poreklu ikone Isusa Hrista i carskih dveri u crkvu u Tripkovi koje se pripisuju Aleksiju Lazareviću i za koje se tvrdi da su prenete iz stare crkve u Staparima. Pod pretpostavkom da je zapažanje Vuka Karadžića tačno (a podatke koje je opisivao crpeo je iz priča domaćina) i da je stara crkva razrušena u doba Kočine krajine (1788-1791) kao turska odmazda pobunjenicima , a u radovima o istoriji crkve u Tripkovi se tvrdi da je Aleksije Lazović oslikao carske dveri i pomenutu ikonu između 1810.i 1815.onda se to hronološki nikako ne uklapa pa otpada ili mogućnost da je Lazović autor ikonopisa  a carske dveri jesu iz ranije staparske crkve koje su tu prenete[1], ili se uopšte ne radi o delu crkvene imovine iz Stapara. Kako o ovome, za sada, ne postoji nikakav čvršći dokaz, sve ostaje u domenu mogućnosti.

Ono što je sigurno a što se saznaje iz posrednih izvora, u ovom slučaju iz Letopisa mokrogorskih crkava je da je hram u Staparima bio aktivan tokom Javorskog rata kada su Turci upali u Bosnu i tom prilikom popalili crkve u Morkoj Gori, Kršanju i Zaovinama, a dva antiminsa, prestone ikone, carske dveri iz spaljene crkve u Kršanju čuvane su u crkvi u Staparima do 1893. godine kada su vraćene mestu kome pripadaju, u novi hram. Zanimljivo je da se staparska crkva ne pominje u Letopisu užičkih crkava.

Crkva Sv. ahangela Gavrila bila je  jedna od nekoliko bogomolja koje su ostale tokom Prvog i Drugog srpskog ustanka bez oštećenja koja su na hramovima bila česta u ta burna vremena. Do graditeljske ekspanzije koja se desila tokom vladavine Miloša Obrenovića kada je podigunut veliki broj crkvi, staparsku parohiju činili su žitelji sela: Volujac, Buar, Bioska , Kremna, Mokra Gora, Drijetanj, Tripkova, Solotuša.

Crkva je do sada u više navrata, i obnavljana prvobitni krov od klise zamenjen je limenim a rađeni su i manji konzervatorski radovi freskopisa tokom devedesetih godina XX veka, kao i nova oslikavanja tokom 201/13 godine. Hram u Staparima je u sastavu crkvene opštine Užice pri hramu Sv. Đorđa i ovde služi sveštenik iz Užica, o velikim praznicima.

Arhitektura

Severozapadno od crkve podignut je drveni zvonik. Polukružna oltarska apsida iste je visine kao i brod crkve, a ne niža, kao što je učestalije arhitektonsko rešenje. Podela prostora naosa na tri traveja spolja nije vidljiva-  fasadne površine su jednostavne i ravne, bez ukrasa ili konstruktivnih elemenata. Monotoniju belih površin razbijaju jednino polukružna pevnička proširenja i severni portal probijen u severnom zidu središnjeg traveja naosa.

Crkva je pokrivena visokim limenim krovom na dve vode.


Prozorski otvori postoje samo na oltarskoj apsidi, pevnicama i jedan zazidani prozor koji se nalazio visoko na zapadnom zidu.

Nad ulaznim vratima nalazi se, u luneti, predstava patrona hrama, svetog arhangela Gavrila.

Živopis

Staparska crkva jedna je od retkih seoskih crkava u ovom kraju koja je oslikana. Živopisao ju je Dimitrije Posniković, sredinom 19. veka, u predahu radova u crkvama u Užicu, Požegi i Rači.

U prostranoj polukaloti oltarske apside naslikana je monumentalna predstava Bogorodice u stojećem stavu, koja na krilu drži malog Hrista.  Obučena u plavi hiton i crveni himation, u stavu moliteljke, ona se sa malim Hristom (u stavu blagosiljanja) nalazi među uskovitlanim oblacima, okružena četvoricom anđela. Ispod ove predstave, naslikani su na severnom delu zida arhiepiskopi (sveti Maksim, Sveti Sava i sveti Arsenije), a na južnom proroci (sveti Vasilije Veliki, sveti Grigorije Bogoslov, sveti Jovan Zlatousti).

Oltarski prostor je od naosa odvojen zidanim ikonostasom koji u svom gornjem delu postepeno prelazi u istočni zid, te zajedno preuzimaju funkciju ikonostasa, noseći scene koje se na njemu predstavljaju. Blagoslovom žičkog episkopa, Hrizostoma, ove predstave su naslikane 2012/13. godine u fresko tehnici, o čemu nam svedoči zapis na južnom delu zapadnog zida crkve (do vrata).  U prvoj zoni ikonostasa, se nalaze troja vrata. Severno od severnih dveri naslikan je sveti otac Nikola, a južno, odnosno između njih i carskih dveri,  Bogorodica sa malim Hristom. Južno od carskih dveri Hristos, a na kraju prve zone sveti Jovan Preteča.  U drugoj zoni se, iznad carskih dveri našla predstava Nedremano oko, dok se iznad bočnih dveri nalaze dva heruvima. Treća zona ikonostasa, koja teče nalik horizontalnom frizu,  ispunjena je figurama apostola: Simona, Tome, Tadeja, Jakova Alfejevog, Mateja, Petra, Andreja Prvozvanog, Pavla, Jovana, Jakova Zavidejevog, Vartolomeja, Filipa, Matije. U vrhu zida, oko scene Raspeća sa Bogorodicom i Jovanom Bogoslovom, raspoređeni su, prateći luk istočnog zida, medaljoni sa poprsjima proroka, sledećim redom, idući od severa ka jugu: proroci Jezekilj, Danilo, Isaija, Mojsije, Solomon, Ilija, Jeremija, Jelisej.

Tri traveja naosa nadvišena su poluobličastim svodovima, a međusobno razdvojeni plitko ispuštenim lukovima. Srednji i istočni travej naosa, nisu odvojeni međusobno pilastrima (kao što je to slučaj kod srednjeg i zapadnog), te je umetnik od luka ispuštenog na svodu, pa sve do sredine zida, naslikao kombinovanjem žuto- crne boje pilastar.  Od njega, pa sve do poda zidovi su oštećeni- malter je skinut.

Ispod svih fresko- predstava teče naslikani vodoravni venac ispunjen ornamentima. Isti motivi javljaju se i na potrbušju lukova pevnica (to su lukovi koji kreću od zidanog ikonostasa na istoku i naležu na suprotni zid srednjeg traveja naosa). Mali  pevnički prostiri nisu oslikani.

Na svodu istočnog traveja naosa, idući od severnog ka istočnom delu, naslikane su predstave: sveti Jovan Damaskin, apostoli Marko i Jovan, predstava Boga Oca u centralnom delu svoda okruženog šestoricom anđela i dva arhanđela, apostoli Luka i Matej, car David sa Harfom.

Na svodu središnjeg traveja predstavljeni su: arhanđeli Mihailo i Gavrilo, Silazak Svetog Duha na apostole u centralnom delu svoda, sveti  Jovan Preteča i sveti Nikola.

Na svodu zapadnog traveja naslikane su sledeće predstave: sveti Kozma i Damjan, Hristos okružen apostolima blagosilja decu, sveti ratnici Georgije i Dimitrije.

U najvišoj zoni zapadnog zida naosa naslikane su dve starozavetne scene-  na severnoj strani zida Gostoljublje Avramovo, a na južnoj Žrtva Avramova. Iznad zapadnog portala predstavljeni su srpski vladari, idući od juga ka severu: car Uroš, kralj Stefan Dečanski, kralj Stefan Prvovenčani, Stefan Nemanja kao monah Simeon, knez Lazar kefaloforos, despot Jovan i mati Angelina.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, i uz saradnju na terenu sa protorejerom Dobricom Milenkovićem i protojerejom Milanom Filipovićem.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Pojašnjenja:
[1] nije bio redak slučaj da se, prilikom osvajačkih haranja, požara , seoba deo crkvene imovine skloni i kasnije prenese u drugi hram.Naročito se to odnosilo na carske dveri, vredne knjige i ikone

Izvor:pasaz.rs/MILUNKA NIKOLIĆ

Podeli članak

Komentari

https://matis.rs/