Home / FOTO RAZGLEDNICA / Najstarija Bogorodica Trojeručica i jedna od najstarijih rukopisanih knjiga- Bela crkva karanska (FOTO+VIDEO)

Najstarija Bogorodica Trojeručica i jedna od najstarijih rukopisanih knjiga- Bela crkva karanska (FOTO+VIDEO)

Jedini srednjevekovni spomenik u užičkom kraju koji je opstao nalazi se u selu Karan, 16 km od Užica, starim putem prema Kosjeriću preko Trešnjice, a reč je o Beloj crkvi , odnosno Bogorodičnoj crkvi u Karanu. Pored toga što po arhitekturi pripada tipu građevina 12. i 13. veka i smatra se da je od nje, u ovom kraju, starija jedino crkva Sv. Ahilija u Arilju, Bela crkva karanska je značajna i zato što  čuva verovatno najstariju predstavu Bogorodice Trojeručice urađene u fresko tehnici. Ikona Trojeručice u Karanu nastala je pre iste hilandarske predstave, a otkrivena je  ispod sloja maltera kojim je prekrivena, kako se priča- da bi se zaštitila od  skrnavljenja od strane  Turaka. Ovde je napisana i jedna od naših najstarijih rukopisanih knjiga koja se po lepoti poredi sa Miroslavljevim jevanđeljem- Karansko jevanđelje koje se čuva u riznici manastira Nikolje. Vrednost Bele crkve karanske za našu kulturu uvećava i činjenica da se nalazi na arheološkom lokalitetu, jednom od retkih, donekle istraženih u užičkom kraju, pa je u porti, južno od crkve 1986. sagrađen Lapidarijum u koji je smešteno 13 antičkih spomenika (nadgrobne ploče, žrtvenici, cipusi, epigrafski spomenici ) dok je ostatak pronađenih, među kojima i čuvena figura lava, prenet u Narodni muzej Užice. Na zapadnoj strani crkve na spoljnom zidu priprate prvi užički akademski slikar poreklom iz sela Tuk koje pripada Karanu, Mihailo Milovanović je,  nakon Prvog svetskog rata uradio  dve spomen ploče posvećene ratnicima poginulim u periodu rata od 1912-1918 godine.

Bela crkva tokom arheoloških iskopavanja 1975. -Gordana Cvetković Tomašević, Bela crkva u Karanu-mauzolej župana Brajana

Belu crkvu karansku sagradio je župan Petar Brajan, jedan od lokalnih vlastelina države kralja Dušana i starešina Župe Lužnice, kako se u to vreme nazivala Lužnička dolina. Prvobitno datovanje izgradnje crkve koje je predložio Milan Kašanin –između 1332. i 1337. pomerila je Gordana Babić na 1342. kada je, po njenim istraživanjima, rađen živopis crkve, a ovo je ustvrdila proučavajući starost ktitorske kompozicije na severnom i zapadnom zidu naosa, levo od ulaza. Na ktitorskoj kompoziciji prikazan je župan Brajan sa porodicom-ženom, tri kćeri  i sinom. Istorija je zabeležila da je županova žena imala vrlo neuobičajeno ime -Struja. Bela crkva karanska je, po predanju, bila mesto na kome se pričestila vojska cara Lazara na pohodu na Kosovo koji je rezultirao čuvenom istorijskom bitkom, i  mada dokaza za ovu priču nema, ona se vezuje za činjenicu da je hram napravljen kao jedan od prvih u nizu zadužbina iz doba  Nemanjića. Jedno vreme verovalo se da je ispod ktitorske kompozicije sahranjen župan Brajan, međutim analizom ostataka skeleta pronađenim istraživanjima vršenim 1974. godine utvrdilo se da je ipak u pitanju velikaš, svetovno lice, sahranjeno daleko nakon smrti župana, i to krajem XIV , najkasnije krajem XV veka.

O tačnom vremenu gradnje nema nikakvih pisanih dokumenata, niti predanja, a istraživači se slažu da likovi kralja Dušana, njegove žene, kraljice Jelene, sasvim pouzdano govore o približnom vremenu njene gradnje. Crkva je u više navrata dograđivana. Priprata je dodata sa zapadne strane građevine sredinom XI veka na mestu nekadašnjeg narteksa koji je bio sačinjen od starog i trošnog materijala. Tada su spušteni krov i tavanica priprate, a to se pominje u Letopisu crkve i datira na 1873. godinu. Nešto kasnije, u istom dokumentu, kaže se da su priprata i zvonik građeni 1872. godine.  Po jednom dokumentu sačuvanom u opštinskoj arhivi, priprata je građena 1872/73 godine,  dok je zvonik, po ovome imao dve ćelije, i građen je 1886. godine.

Prilikom radova sedamdesetih godina, ispod oltarskog zida, iskopan je stari zid čiji se nastanak pripisuje starijoj hrišćanskoj bogomolji ili paganskom hramu.  Izvesni znaci da je na mestu karanske crkve postojala hrišćanska bogomolja još u X veku poznati su iz radova Ilije Kašanina i Gordane Tomić. U jednoj povelji izdatoj u Ohridskoj arhiepiskopiji, car Vasilije II pominje Belu crkvu (“Albion”). U ovom dokumentu on potvrđuje stare povlastice arhiepiskopiji i daje joj eparhije koje je imala pre vladavine makedonskog cara Samuila, a kao jednu od eparhija pominje i Belu crkvu, pa se pretpostavlja da je postojala na mestu današnje.

Ktitorska freska

Sve do 1572. godine po turskim popisima kao izvoru, karanska crkva nema sveštenika. Sudeći i po zapisima popa Vuka iz Karanskog jevanđelja koje sadrži nekoliko značajnih podataka o turskim zulumima, porezima,stradanju crkve, ona je pri kraju XV veka bila zapuštena pa potom obnovljena, tek posle jednog veka. Taj period bi se mogao nazvati i prvim periodom pustošenja, i nakon koga, krajem XVII I početkom XVIII veka, u doba drugog pustošenja,  ova crkva je podelila sudbinu  mnogih naših spomenika kulture. Na Beloj crkvi tada je oštećeno kube i to je jedan od uzroka stradanja mnogih fresaka u kaloti. Ovaj period poklapa se sa austro- turskim ratovima. Srpsko stanovništvo je u dva navrata napuštalo ove krajeve: u doba prve seobe, 1690. kao i tokom 1738. Milan Kašanin piše da je u nekim zapisima sačuvano sećanje na ovo doba:” u karanski hram je ulazila stoka, pod bio prekriven muljem i blatom, u kubetu izrasla kleka, a na podu pronađeni jelenski rogovi”. U drugoj polovini XVIII veka hram se počeo obnavljati. Naziv “Bela” za crkvu u Karanu prvi put se pominje na zapisu u jednom štampanom Jevanđelju iz manastira Mileševa koje je sastavio “Petar knez iz Trnave” i poklonio ga u “Belu crkvu u selu Lužnica”, a na kraju ovog Jevanđelja proklinje onog ko bi tu knjigu odneo iz crkve. Zanimljivo je da se na ovom zapisu umesto Karana pominje selo Lužnica.

Bela crkva je jednobrodna građevina sa osnovom u obliku pravougaonika. Sastoji se od narteksa, naosa i velikog oltarskog prostora. Ima po jednu nišu sa svake strane, od kojih je jedna imala namenu protezisa, a druga đakonina. Sama građevina zidana je od pritesanog kamena i sige, a pošto sige nema u ovim krajevima, zaključuje se da je namenski dovožena za potrebe izgradnje crkve. Po mišljenjima stručnjaka i istraživača, siga je vađena oko Divljačkog vrela u Staparima, pa je odatle i korišćena kao materijal tokom restauracije u periodu 1972. do 1979. godine.

U XIX veku uz gradnju nove priprate  kube je prekriveno novom klisom, stari uzani prozori su prošireni, kao i mala severna vrata, a tada je, verovatno i stavljen novi kameni pod crkve. U toku 1925. na glavnoj apsidi sa spoljne strane stavljena su dva potporna zida jer je pretila opasnost da se građevina na tom mestu uruši. Baš na tom mestu, oltarski zid je ležao na temeljima starije građevine, bogomolje. Zbog pucanja zidova oltar je morao da se delimično prezida, a deo fresaka koji nije do tada otpao, tada su skinute da bi, nakon radova bile vraćene na isto mesto.

Crkvu u Karanu su oslikali sveštenik Georgije Medoš i jeromonah Jovan, kao njegov saradnik. Trag o autorima nalazi se na zidu oltara, gde je uz lik sveštenika Medoša ostavljen pisani trag: “Molenie raba Božia prezvitera Goergija zovomu Medoš”, dok uz lik njegovog saradnika nema nikakvog zapisa. Valtrović je zabeležio da je u crkvi u Karanu iznad malih, severnih vrata primetio deo jednog zapisa, koji je glasio: Raba božija Jovana monaha”, a Valtrović je tog monaha čak smatrao rodonačelnikom Žičke slikarske škole. Kasnije je taj natpis zamalterisan.

Nasuprot ktitorske kompozicije oslikane je vladarska porodica, kralj Dušan sa Jelenom i mali Uroš, kao i porodica Nemanjića: Simeon, Sava i Milutin. Na istočnom  zidu naosa  nalaze se predstave Susret Bogorodice i Jelisavete, Susret Joakima i Ane kod Zlatnih vrata, a na oltarskoj pregradi su oslikani: Bogorodica i Serafim, dok su na carskim dverima Serafim i Bogorodica Trojeručica, i Hristos. U donjim zonama su floralni motivi, a serafimi su urađeni po uzoru na one sa zavetnog kovčega.

Predstava Bogorodice Trojeručice sa Hristom je  bila na severnim vratima ikonostasa koja su zazidana. Na ovoj , najstarijoj  predstavi Trojeručice, Bogorodica desnom rukom drži malog Hrista, a ispod plašta, sa leve strane, pojavljuju se dve ruke. Pri dnu ikone je lik žene,a tumačenje o tome ko je ona idu u dva pravca: ili je neka monahinja, ili skrušena sirota koja se obraća Bogorodici.  Neki opet smatraju da je to lik žene koja zahvaljuje za ozdravljenje i koja je naručila slikanje ikone. Ova ikona je oslikana nakon što je oslikan ostatak crkve, a pretpostavlja se da je  zazidana tankim slojem maltera da je turski osvajači ne bi oskrnavili pred  seobu za vreme ratova.

Centralno mesto u narteksu zauzima ikona Blagovesti kojima je crkva posvećena, a ostatak je rađen kao doslovna ilustracija Jakovljevog Protojevanđelja. Freske koje oslikavaju Bogorodičin život ne idu strogim redosledom a kao razlog se navodi ili nedovoljna obrazovanost slikara ili nedostatak prostora.

Prvobitni ikonostas je bio zidan, pa je preko njega, sredinom XIX veka stavljen drveni. Kako je, nakon obnove, prekrivao samo gornji deo  pregradnog zida koji razdvaja naos i oltarski prostror, freske sa zidanog ikonstasa su zaklonjene ,i nisu uništene. Niži delovi živopisa na zidanom ikonostasu su , osim Bogorodice Trojeručice, i tada mogli da se vide. Taj drveni ikonostas sačinavalo je 29 delova a skinuo ih je i konzervirao Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije , 1974. godine. Nakon tih radova, 25 delova je bilo izloženo u crkvenoj trpezariji  i planirano je da se stave ne zidove priprate, ali još uvek stoje zaštićene, ispod stakla u trpezariji.

Bela crkva karanska,dakle, čuva dva sloja našeg slikarstva: freske sa zidanog ikonostasa iz prve polovine XIV veka i sa drvenog, iz prve polovine XIX veka.

Ikone na drvenom ikonostasu radili su dvojca dragačevskih slikara: Jovan Mihailović Moler i njegov sin, Sreten Protić Molerović. Njihova tehnika je tempera na drvetu ili dasci osim Vaskrsenja Hristovog koje je rađeno uljem.

Carske dveri nisu originalne a donete su kad je preko zidanog postavljan drveni ikonostas, a ostale su nakon skidanja drvenog ikonostasa. Optočene su srebrom, ukrašene rezbarijom i živim bojam, visine 136, širine 62 cm. Ne zna se iz kog perioda potiču ali je sigurno da su starije od ikona sa drvenog ikonostasa.

Za Belu crkvu karansku je karakteristično i da je časna trpeza postavljena na žrtveniku iz rimskog doba kada je bio deo nekog kultnog objekta.

Arheološka otkopavanja sedamdesetih otkrila su da su se ispod sadašnjeg poda nalazila još dva, a iskopan je jedan broj sačuvanih skeleta kao kosti iz ranijih perioda koje su pomešane sa daskama, uvijen u krpe, a pored nekih su pronađeni i ostaci ljuske jajeta, novčići i ostaci tekstila. Sve ovo bio je dragocen materijal za postavljane prave hronologije u nastanku crkve. U oltarskom delu prostora crkve iskopan je, tom prilikom, rimski spomenik u obliku lava kao i nekoliko nadgrobnih ploča iz XIV i XV veka.

Posebna dragocenost naše kulturne baštine koja vodi poreklo iz ove crkve je Karansko jevanđelje, pisano 1608. godine o čemu svedoči zapis tvorca ovog značajnog dela, popa Vuka, sina protopopa Ralete, o kome se ništa ne zna. Danas jedan zaseok u Karanu nosi naziv Raletići , moguće u vezi sa protopopom Raletom, ali se niko tako ne preziva. Karansko jevanđelje koje se čuva u manastiru Nikolje svedoči o tome da su štamparije u Rujnu i Mrkšinoj crkvi bile uništene i zato su se crkvene knjige morale ponovo pisati rukom kao i pre pronalaska štampe. Ono po čemu je ovo Jevanđelje karakteristično, a odlika je i Miroslavljevog jevanđelja, je bogatstvo ilustracija , odnosno likovnih elemenata, ornamentike i ukrasa. Umesto tačaka stavljani su kružići: mali zlatni pečati uokvireni crnim mastilom. Velika slova su prava mala remek dela- bogato ukrašeni crteži  sa prikazom slova u ornamentalnom izdanju. Na početku svakog poglavlja je strana na kojoj je iscrtan Jevanđelista čiji deo se ispisuje, bogato ukrašena i to su jedine kompletno ilustrovane strane bez natpisa. Od boja su korišćene: najviše plava, potom crvena, narandžasta i u manjoj meri žuta i zelena. Boja je sveža kao nisu protekli vekovi od nastanka. Korice su od debele kože, sa izlizanim, ali dosta vidljivim ornamentom. Stranice od debelog, drvenastog papira su dosta dobro očuvane, i  s obzirom na starost i  vekove upotrebe, sačuvane su toliko dobro kao da je knjiga svo vreme bila skladištena u muzejskim uslovima. Da nije bilo tako svedoče i zapisi na zadnje dve strane knjige gde su se sa strane upisivali oni koji su pročitali, ali se mogu naći i dragoceni podaci o tome gde je sve čuvano. Primera radi upisano je da je od 1847. čuvano u Nikolju, pa potom i da je boravilo u manastiru Žiča dok isti nije zapaljen, potom je 1907. dat ponovo  u Nikolje, a 0d 1937. do 1942. godine čuvali su ga sveštenici crkva u Biosci i rudničkom kraju. Ove zapise svojeručno su ostavili  oni koji su o ovoj dragocenosti brinuli.

Ova knjiga je jedinstvena i po tome što se pretpostavlja da je jedan od dva pomagača popu Vuku u prepisivanju bio islamske veroispovesti jer se tako tumači vidljiv uticaj islamske kulture u ukrašavanju rukopisa. Na pojedinim stranama, mimo okvira od linija od crnog mastila unutar kojih je ispisan tekst, ponegde se , nezavisno od sadržaja, nalazi crtež, obično floralni motiv ili ornament koji liči na dekorativni element islamske kulture.

Freske u Beloj crkvi karanskoj su dragocen etnografski materijal, pošto su veoma vešto i precizno islikani likovi do detalja prikazani u tadašnjoj vlastelinskoj nošnji, sa nakitom, tako da se taj deo života može veoma verno rekonstruisati.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, kao i uz saradnju na terenu od strane sveštenika Bele crkve karanske, protojereja Veljka Jarakovića.

Rad na terenu realizovan uz blagoslov Njegovog preosveštenstva Episkopa žičkog G. dr Justina.

Uvid u Karansko jevanđelje realizovan uz blagoslov Jelisavete,  igumanije manastira Nikolje.

Tekst je deo projekta „Sakralni biseri“ sufinansiranog od strane Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije.

Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Izvor:pasaz.rs/Milunka NIkolić

Podeli članak

Komentari

https://matis.rs/