24.8 C
Uzice
јул 19, 2019
FOTO RAZGLEDNICA VESTI IZ OKRUGA

Crkva u Brekovu čuva vredne knjige i mošti nepoznatog svetitelja

Seoske crkve nastale u davnim vremenima, onda kada je slabo ko i znao da piše, a veština pisanja i čitanja bila poznata više duhovnim nego svetovnim posvećenicima, najčešće imaju dve istorije: onu stvarnu, pisanu, i onu drugu- iz narodnih predanja. Dešava se, i to dosta često,  da osvajačka razaranja koja nisu zaobilazila ni naše svetinje  budu pogubna i za pisane dokaze o njihovom nastanku, te malo podataka o pravoj istoriji retko gde i ima. S druge strane, predanja žive prenoseći se generacijama, nešto se doda, nešto izgubi, ali suština, najčešće u glorifikovanom modelu razmišljanja  tipičnom za naš narod, ostaje kao jedino svedočenje, a neretko  i jedini trag koji i istaživači koriste za postavljanje hipoteza. Crkva Svetog Nikole u Brekovu jedna je od tih koja svoj početak nema upisan tačno, ali se njena starost oslanja o  divnu legendu o nastajanju crkve u Dobrači,  koja je, možda  bila uzrok da joj se pripiše starost duža od istinske. Do Brekova se stiže putem iz Arilja ka Ivanjici, i sa raskrsnice u Klisuri potrebno je preći nešto više od 20 kilometara.

Pored tajne o nastanku, ova crkva čuva još jednu: ovde se nalaze mošti nepoznatog sveca u čije postojanje smo mogli da se uverimo zahvaljujući ovdašnjem svešteniku, jereju Aleksandru Karancu, koji nam je kutiju sa moštima izneo iz oltara.  Pored ove relikvije, u parohijskom domu se čuvaju dve stare crkvene knjige,  rukopisani Minej ( Mesecoslov) za koji se ovde tvrdi da je iz 1496. i jedan štampani  Oktoih po zapisima na krajevima strana reklo bi se ne mlađi od XVII veka. Obe knjige su u jako lošem stanju, naročito je trošan papir Mineja, dok su slova jako dobro očuvana. Namera mladog sveštenika je da pozove nadležne iz Zavoda za zaštitu spomenika Kraljevo da pomognu u konzervaciji knjiga, ali i dotrajalog ikonostasa, kao i freskopisa kome je vreme pokazalo da nije večan i čiji komadići svakodnevno otpadaju na pod crkve. Zidovi crkve su takođe napukli.

Predanje koje gradnju crkve smešta u XIII vek i doba Nemanjića i koje nekolicina istraživača uzima kao moguć period nastanka crkve u Dobrači, sadašnjeg manastira Klisura,  odnosi se na prepričanu narodnu pesmu a koja je, opet zapisana 1936. godine. U ovoj pesmi pominje se Sveti Sava koji je putujući iz Arilja, odnosno Moravičke episkopije ka Studenici , sreo jednog pastira,  dobrog čoveka, po kome se i selo zove Dobrača. On je „čuvao stada nebrojena sa stotinom čuvara čobana“. Taj dobri čovek požali se Svetom Savi da su ovce mršave i gladne,  jer čobani „zorom rane na jutrenje, u Brekovo, babovoj ti crkvi“. Onda im je Sveti Sava  predložio da sazidaju crkvu:

…  Brže bolje namastir zidajte

Bjel namastir vama zadužbinu

Pa u njega ran’te na jutrenje…

Čobani su  od „aranđela svoga Mijaila“ izmolili da im odredi mesto zidanja nove crkve, odnosno manastira Klisura u Dobrači. Zbog toga se ove dve crkve zovu pastirskim.

Iz ove narodne pesme, kao i iz predanja koje se u pripovedačkom narativu bazira na njoj, vidi se da je manastir Klisura nastao kasnije od brekovačke crkve, a da je ova, opet, postojala u doba Svetog Save.

Pojedini istraživači kažu da crkva po načinu gradnje može da se smesti u period kasne raške škole, mada po našem mišljenju, nema osnova ni po arhitektonskom stilu da starost može da se  opredeli tom periodu. U Letopisu crkve, doduše nešto novijeg datuma, piše da se brekovačka crkva po starosti može svrstati u isti period sa ariljskom, Studenicom, ježevačkom  crkvom, i manastirom Blagoveštenje. Izvesno je da se u  dosta radova koji se bave manastirom Klisura brekovačka crkva pominje kao starija.  No, većina istraživača slaže se da je zidana u periodu od 1575. do 1625. godine. Ktiror crkve se ne zna, a jedno vreme Zavod za zaštitu spomenika Kraljevo, posebno nakon klasifikacije ovog hrama kao spomenika od izuzetnog kultrunog značaja ( odlukom od 1951. godine), nosio se mišlju o otkopavanju unutar crkve ( gde su se obično sahranjivali ktitori) ne bi li se dobilo nešto više podataka o starosti, ali se od toga odustalo jer su zidovi ckve napukli i svakako da bi ovakvi radovi mogli da dovedu i  do postepenog urušavanja. Pored više obnavljanja koje je crkva tokom istorije doživela i koji su oslabili njene zidove, kao krivac se pominje i kruška koja je bila posađena nedaleko od crkve, i čije su žile podišle pod temelje i vremenom izazvale neznatna pomeranja istih što je dovelo do pucanja. Ova kruška je preživela i drugo spaljivanje crkve u novijoj istoriji: tokom Prvog svetskog rata brekovačka bogomolja je bila zapaljena,  i sve osim kruške je sagorelo, a na sreću spašena je arhiva – Protokoli.  Crkva je  bila zapaljena i tokom Prvog srpskog ustanka, pa obnovljena 1909. godine  a o tome je u Letopisu zapisano da o tom događaju svedoči Živojin Aleksić, učitelj ovdašnji koji je kasnije postao sveštenik. Zapisano je i da je crkva prvobino bila pokrivena borovom korom. Obnovom od 1930 godine dograđena je poluobličasto zasvedena priprata. Takođe, pominju se i obnove 1765. i 1824.godine. Za vreme Nato bombardovanja 1999. crkva je doživela neznatna oštećenja.

Konzervatorski radovi na crkvi izvođeni su 1985. a 1988. delimično su vršene intervencije na živopisu.

U porti crkve nalazi se spomenik kralju Aleksandru Karađorđeviću , ujedinitelju, koji su Brekovčani podigli 1940. godine.  Brekovčani su ga i razneli eksplozivnom napravom 1946. potom obnovili 1997.  Spomenik je u obliku obeliska  i nadvišen  je krstom, a na njemu se, iznad slike kralja Aleksandra, nalazi grb Kraljevine Srbije. Osim ovog, u porti je još nekoliko spomenka s kraja XIX i početka XX veka.

Za ovaj ariljski kraj, pored predanja o nastanku manastira Klisura, vezana su takođe usmena narodna kazivanja o nastanku imena sela: budući da je stanovništvo ovde, pre bavljenja uzgojem malina, bilo upućeno na stočarstvo, prvenstveno na uzgoj ovaca, priča se da ih je bio toliko da  su se stada po obroncima belela te se otuda selo nazvalo Bjeluša, a čobani su išla za njima dok se ne napasu,  dok ne počnu brekću od sitosti, i selo na toj distanci prozvaše Brekovom.

Pored crkve podignuta je i škola, davne 1896. godine, i  koja pamti vremena kada je dugi niz generacija bila puna. Trenutno u školi ima samo 26 učenika.

Arhitektura

Crkva je podignuta kao jednobrodna građevina zidana pritesanim kamenom, a dvoslivni krov nadvišen je kupolom velikog prečnika, bez kubičnog postolja, pokrivenom krovom od šindre.  Belom bojom je omalterisan jedino tambur kupole. Oltarska apsida je spolja i iznutra polukružna, dok su protezis i đakonikon u unutrašnjosti rešeni kao niše u oltarskom prostoru, a ne zasebne prostorije. Fasade su  izvedene bez dekorativnik elemenata. Podela unutrašnjeg prostora naglašena je samo plitkim vertikalnim ispustom koji se nalazi na prelazu naosa u pripratu i različitom visinom krovnog prekrivača- krov istočnog traveja naosa izdignut je u odnosu na svodove oltarskog prostora i ostatka crkve.

Crkva ima dva portala- glavni, na zapadnu i bočni, severni portal. Iznad zapadnog je, u luneti, uokvirenom arhivoltom, naslikana fresko- ikona patrona hrama, dopojasna figura svetog Nikole koji u jednoj ruci drži jevanđelje, dok drugom blagosilja. Prekrivena je crepom izuzev kupola koja kao krovni pokrivač ima klisu.

Svetlost u u unutrašnjost hrama dopire tek putem nekoliko monofora- jedne na oltarskoj apsidi, južnom zidu istočnog traveja naosa i po jedne na zidovima priprate. Prostor priprate je jednostavan, nadvišen poluobličastim svodom, a njeni zidovi okrečeni belom bojom ukrašeni mnogobrojnim ikonama.

Ispred drvenog ikonostasa iz 19. veka visi  veliki drveni polijelej, dekorisan različitim floralnim ornamentima i motivom ribe, koja se još od vremena ranog hrišćanstva  javlja kao simbol Hrista (grč. ἰχθύς a može biti i uzeta kao akronim za (Iēsoûs  Christós Theoû Hyiós Sōtér , odnosno Isus Hristos sin Božiji Spasitelj).

  Živopis i ikonostas                                                                      *

Delimično oštećeni živopis oltara i naosa, nastao je tokom druge četvrtine 17. veka. Živopis oltarskog prostora nije sačuvan.

U najvišim zonama zidova, tačno ispod svoda,  naslikane su najvažnije scene Dodekaortona, ispod kojih se, u nizu medaljona nalaze poprsja svetih. U najnižoj zoni zidova predstavljene su stojeće figure svetitelja, među kojima se, na južnom zidu naosa izdvaja portret patrona hrama, pored koga stoje Presveta Bogorodica i Isus Hristos, darujući mu omofor i jevanđelje. U istoj zoni, na zapadnom zidu naosa, arhanđeli simbolično flankiraju ulaz u pripratu. Najviša zona zapadnog zida je veoma oštećena.

Na pandantifima su, prema ustaljenom pravilu prikazani jevanđelisti, dok su u tamburu kupole, između monofora naslikane figure dvanaest proroka. Pretpostvaljamo da je u oštećenom slikanom sloju kalote kupole bio predstavljen Hristos Pantokrator.

Crvene bordure imaju praktičnu finkciju- da jasno odvoje prikazane predstave jednu od druge. Na zapadnom zidu, iznad lunete portala koji vodi iz naosa u pripratu, ističe se izuzetno retka predstava  troglave Svete Trojice, koja iskazuje jedinstvo Boga Oca, Sina i Svetog Duha.

Živopis na severnom delu jako je oštećen te se iz fragmenata teško mogu razaznati predstave.

Od ikonostasa koji je u lošem stanju zbog trošnosti i starosti vredno je pomenuti carkske dveri, rad Janka i Mitra Molerovića. Bogorodica sa leve strane delo je nepozatog autora, moguće nekog od zografa,  dok je ikonu sa predstavom Hrista radio Aleksije Lazović. Na levoj strani od carskih dveri je ikona sa retkom predstavom Alimija Stolpnika, patrona hrama Sv. Nikole i Sv. Klimenta koju je radio Grk Stavro.

Autor teksta: Milunka Nikolić, uz stručne konsultacije  istoričara umetnosti: Katarine Dogandžić Mićunović i Ivane Filipović, i uz saradnju na terenu sa sveštenikom crkve Sv. Nikole u Brekovu, jerejom Aleksanrom Karancem.

Izvor/Foto: pasaz.rs

Podeli članak

Komentari

NAJNOVIJE VESTI

Hotel Zlatibor u Užicu postaje stambena zgrada – U planu i renoviranje hotela Palas

Oglasna Tabla

Biciklistička trka kroz Srbiju i na Zlatiboru

Oglasna Tabla

Sutra počinje Sabor trubača

Oglasna Tabla